Nigredo: Η σκιά, ο αποκεφαλισμός, η μουσική

Από τον Άργο τον Πανόπτη, στον Ορφέα και στα φίδια της Μέδουσας, και από τον Γολιάθ στον Ιωάννη τον Βαπτιστή

Όταν βλέπεις την ύλη σου να γίνεται μαύρη, να χαίρεσαι. Βρίσκεσαι στην αρχή του έργου.
— Rosarium Philosophorum

Nigredo (μελάνωσις)

Αλχημικός όρος, που ψυχολογικά αντιστοιχεί στον διανοητικό αποπροσανατολισμό (τη σύγχυση, το σκοτάδι) που δημιουργείται στο πλαίσιο της διαδικασίας αφομοίωσης ασυνείδητων περιεχομένων, πλευρών της σκιάς.

Οι αλχημιστές αποκαλούσαν την μελαγχολία του nigredo ως τη νύχτα εκείνη που ήταν «πιο μαύρη από κάθε άλλο μαύρο», μια δοκιμασία, ένα βάσανο της ψυχής, το «μαύρο κοράκι». Και εάν στον σύγχρονο άνθρωπο αυτός ο χαρακτηρισμός φαντάζει παιδικός, για τους γνώστες την εποχή του Μεσαίωνα, το «μαύρο κοράκι» δεν ήταν τίποτα άλλο από τον ίδιο τον Διάβολο.

Για τους γνωστικιστές ο Σατανάς είναι απλά η σκιά από το φως που έχουμε μέσα μας, που φέρουμε μέσα μας, το Προμήθειο φως που μας έδωσε από τους Θεούς. Είναι η σκιά από το φως του Εωσφόρου.

Είναι το σκοτάδι που προϋπήρχε του φωτός. Υπήρχε πάνω στο πρόσωπο της αβύσσου, όπως αναφέρει το πρώτο κεφάλαιο της Γένεσης. Για να γίνει έπειτα φως.

To Nigredo είναι η μαύρη, σκοτεινή κατάσταση, και θεωρείται η πιο δύσκολη και αρνητική φάση της αλχημικής διαδικασίας. Είναι η σκιά του ήλιου.

Το Putrefactio και το Mortificatio είναι δύο διαφορετικές όψεις του Nigredo. Putreficatio σημαίνει σάπισμα, και Mortificatio σκότωμα, για αυτό και συνδέεται με τον θάνατο.

Καμία καινούρια ζωή δεν μπορεί να αναδυθεί, λένε οι αλχημιστές, χωρίς τον θάνατο του παλιού. Παρομοιάζουν την τέχνη τους με το έργο του σπορέα, ο οποίος θάβει τον σπόρο στην γη: πεθαίνει μόνο για να ξυπνήσει σε μια νέα ζωή.
— Jung (1946)

Ο θρήνος προκύπτει από την απώλεια ενός αντικειμένου ή ενός ανθρώπου που κουβαλούσε μια σημαντική αξία, μια αξία που προβαλλόταν. Προκειμένου να αποσυρθούν τελείως οι προβολές και να αφομοιωθεί όμως το περιεχόμενό τους στην προσωπικότητα του ανθρώπου, είναι απαραίτητο να ζήσει την εμπειρία της απώλειάς του, σαν πρελούδιο της εκ νέου ανακάλυψης του περιεχομένου τους ή της αξίας που είχαν εκ των έσω αυτή τη φορά. Για αυτό και όσοι θρηνούν, είναι τυχεροί, επειδή συμμετέχουν σε μια διαδικασία ανάπτυξης. Θα παρηγορηθούν όταν η χαμένη προβολή ανακαλυφθεί ξανά μέσα στην ψυχή.
— Edinger (1992)

Ο νεκρός βασιλιάς θάβεται στα χωράφια για να τα γονιμοποιήσει. Το Mortificatio είναι η πιο οδυνηρή φάση για να τη ζήσει κανείς. Για τον Jung και τους ακολούθους του είναι πάντως και η πιο ουσιαστική φάση του έργου, του μεγάλου έργου, του έργου της ζωής, η φάση πριν από την αναγέννηση, το διάστημα εκείνο της ζωής που είναι γεμάτο από βάσανα, αλλά την ίδια ώρα μπορεί να έχει και μια «κρυφή» ευτυχία που βρίσκεται στο υποσυνείδητο. Είναι η γνώση, η αίσθηση, η σιγουριά που επιβεβαιώνεται από παντού, ότι το έργο συντελείται, ότι αν και κομμάτια, όλα κολλάνε μεταξύ τους, σαν ένα μεγάλο παζλ.

Το Mortificatio είναι το μαρτύριο του Προμηθέα, η πτώση του Εωσφόρου, ο διαμελισμός του Όσιρη, τα πάθη του Χριστού.

Γίνεται αντιληπτό ως ήττα και αποτυχία. Και περιττό να πούμε ότι κανείς δεν επιλέγει μόνος του να ζήσει τέτοια εμπειρία. Συνήθως επιβάλλεται από τη ζωή, είτε από μέσα είτε απ’ έξω…
— Edinger (1985)

Το μυστικό είναι ότι μόνο εκείνο που μπορεί να καταστρέψει τον εαυτό είναι, είναι στα αλήθεια ζωντανό.
— Jung, Ψυχολογία και Αλχημεία

Κι ενώ ψυχολογικά το Nigredo συνδέεται με τη μελαγχολία, τη θλίψη, την κατάθλιψη, τις νευρώσεις και τα λεγόμενα σκοτάδια της ψυχής, αλχημικά σημαίνει «αποσύνθεση». Η διείσδυση της εξωτερικής φωτιάς, ενεργοποιεί την εσωτερική και η ύλη αρχίζει να λιώνει. Για αυτό η ψυχή πονάει και νιώθει χαμένη και θρηνεί για τα όσα χάνει και μελαγχολεί για όσα ακόμα δεν έχει. Το σώμα συρρικνώνεται στην πρωταρχική του ύλη από όπου και προήλθε αρχικά. Αυτή η διαδικασία λέγεται και «μαγείρεμα». Η μαύρη γη κλείνεται σε ένα δοχείο ή φλασκί και θερμαίνεται.

To Putrefactio είναι τόσο ισχυρό που καταστρέφει την παλιά φύση και τη μορφή των σαπισμένων σωμάτων. Τα μεταμορφώνει σε μια νέα κατάσταση ύπαρξης, σε έναν ολοκαίνουριο καρπό. Οτιδήποτε ζούσε, πεθαίνει. Οτιδήποτε πεθαίνει, σαπίζει και βρίσκει καινούρια ζωή.
— Pernety (1758)

Σε ψυχολογικό επίπεδο, βιώνεται με όνειρα που έχουν για περιεχόμενο ακάθαρτες εικόνες. Σε μυθολογικό, αντιπροσωπεύει το ταξίδι που κάνει ο άνθρωπος στον κάτω κόσμο. Είναι ένα ταξίδι που κατά κανόνα έχει σκιές, τέρατα, δαίμονες. Στα αρχαία μυστήρια, ο υποψήφιος έπρεπε να περάσει δύσκολες, πολλές φορές επίπονες και ενίοτε επικίνδυνες δοκιμασίες. Είναι ένας από τους άθλους του Ηρακλή, όταν έπρεπε να καθαρίσει τους στάβλους από την κόπρο του Αυγεία.

Στην αλχημεία, το κεφάλι του κορακιού και ο αποκεφαλισμός είναι ισχυροί συμβολισμοί του Nigredo. Είναι σύμβολα του θανάτου του κοινού ανθρώπου, του θανάτου του εσωτερικού του χάους και της αμφιβολίας επειδή είναι ανίκανος να βρει την αλήθεια μέσα του.

O αποκεφαλισμός, είναι μια οδυνηρή μορφή αποχωρισμού, ένας τεράστιος πόνος, ένα mortificatio που σηματοδοτεί ότι το εγώ πρέπει να χωριστεί από την αρχετυπική ψυχή προκειμένου να μεταμορφωθεί. Πρέπει να χωρίσουμε το εγώ από το συλλογικό υποσυνείδητο, από όλες τις ενέργειες που του έδωσαν αρχικά μορφή, για να μάθει να γίνεται διακριτό, υπαρκτό, μέσα στη μη-διττότητα, χωρίς να προβάλει ή να διαλέγει τη μία πλευρά σε βάρος της άλλης.

Με ψυχολογικούς όρους πάλι, είναι το ταξίδι της αυτογνωσίας. Και η αντιμετώπιση με την εσωτερική πραγματικότητα, συχνά μπορεί να είναι επώδυνη, και να οδηγήσει σε κατάθλιψη. Όμως μόλις βρεθεί ο ταξιδιώτης στα βάθη του σκοταδιού, με την ανακάλυψη του σπόρου του προβλήματος, τον σπόρο της «πρώτης ύλης», το λευκό φως γεννιέται. Είναι το albedo, η λεύκανση. Η επόμενη φάση της αλχημείας. Το χάος δίνει τη θέση του στην ηρεμία και τη γνώση. Για να φτάσεις όμως εκεί, πρέπει να αγαπήσεις τον εαυτό σου.

Το να αγαπάς τον άλλον είναι εύκολο, το να αγαπάς όμως αυτό που είσαι, αυτό που είναι ο εαυτός σου είναι σαν να αγκαλιάζεις ένα πυρακτωμένο σίδερο: σε καίει μέσα σου και αυτό είναι οδυνηρό. Συνεπώς, το να αγαπάς κάποιον άλλον είναι πάντα μια διέξοδος που όλοι ελπίζουμε να βρούμε, και όλοι την απολαμβάνουμε όταν μπορούμε πράγματι να το κάνουμε. Αλλά μακροπρόθεσμα, μας γυρίζει πίσω.
Δεν μπορείς να μείνεις μακριά από τον εαυτό σου για πάντα, πρέπει να επιστρέψεις, να κάνεις αυτό το πείραμα, για να δεις αν μπορείς όντως να αγαπήσεις. Αυτό είναι το ζητούμενο, αν μπορείς να αγαπήσεις τον εαυτό σου, και αυτή είναι η δοκιμασία.
— Jung, Zarathustra Seminars, σελ. 1473-1474.

Η πορεία εξατομίκευσης του μεγάλου δασκάλου Jung. Ποιος είναι όμως ο εαυτός σου; Πού είναι ο εαυτός σου; Ποιοι και τι είναι ή δεν είναι ο εαυτός σου; Και πώς μπορείς στα αλήθεια να τον αγαπήσεις χωρίς να αγκαλιάσεις την σκιά σου;

Οι αλχημιστές λένε ότι το Nigredo κρατάει σαράντα μέρες. Οι σαράντα μέρες έχουν συμβολική σημασία. Ο Ιησούς έμεινε στην έρημο και νήστευσε για σαράντα μέρες. Σαράντα μέρες κρατάει και το διάστημα από το Πάσχα μέχρι τη μέρα της Αναλήψεως. Οι Ισραηλίτες περιηγήθηκαν στην έρημο για σαράντα μέρες. Ο Άγιος Αντώνιος πέρασε σαράντα μέρες στην έρημο βλέποντας οράματα ακραίων ερωτικών σκηνών και δαιμόνων.

Οι αλχημιστές λέγανε και κάτι άλλο. Σ’ αυτή τη δύσκολη πορεία της μελάνωσης, η μουσική μπορεί να έχει μεγάλο παρηγορητικό ρόλο. Ποιος δεν το έχει βιώσει άλλωστε, μέσω της τέχνης, ψυχολογικά να ανυψώνεται και να νιώθει καλύτερα, ακόμα και να βελτιώνεται;

Nigredo είναι όταν ο τερατόμορφος γίγαντας με τα εκατό μάτια, Άργος ο Πανόπτης, σκοτώνεται από τον Ερμή, τον φαλλικό θεό, το φίδι που αποκεφαλίζει τον Ήλιο και την Σελήνη, το φίδι της Βίβλου που παρασύρει τους Πρωτόπλαστους στη «γνώση», τον αγγελιοφόρο των θεών και θεό της μουσικής και των τεχνών, αφού πρώτα τον αποκοίμισε με τη μουσική του.

Albedo είναι το μαύρο κοράκι που γίνεται το λευκό περιστέρι της Καινής Διαθήκης. Το παγώνι της θεάς Ήρας.

Rubedo είναι τα εκατό μάτια του γίγαντα που τοποθετούνται από τη θεά Ήρα προς τιμήν του Πανόπτη, στην ουρά του παγωνιού (η συμβολική σημασία του οποίου είναι ίδια με εκείνη του φοίνικα) καθώς τώρα μπορεί και βλέπει πέρα από τις επιθυμίες του, τον θεό.

Nigredo είναι ο αποκεφαλισμός του Ορφέα από τις Νύμφες, οι οποίες τον βρήκαν από τη μουσική που έπαιζε, μετά από το ταξίδι του στον Άδη, όταν μάζευε γύρω από τη λύρα του τα ζώα του δάσους. Είναι ο αποκεφαλισμός του Γολιάθ από τον Δαυίδ. Είναι ο αποκεφαλισμός του Ιωάννη του Βαπτιστή μετά τον χορό της Σαλώμης, που άνοιξε τον δρόμο στον Χριστό.

Είναι ο διαμελισμός του Διόνυσου, ο δράκος του Άγιου Γεωργίου.

Είναι ο διωγμός του Βασιλιά της Τύρου, για τον οποίον την ημέρα της δημιουργίας του είχαν φτιαχτεί τύμπανα και αυλοί.

Είναι ο διωγμός του Εωσφόρου, που έγινε το φίδι της Εδέμ και έδωσε σαν άλλος σπορέας, τον καρπό της γνώσης που έφερε στους Πρωτόπλαστους την απώλεια του Παραδείσου, τα βάσανα, τον πόνο, τις οδύνες, την αιώνια περιπλάνηση μέχρι να ανοίξουν ξανά οι Πύλες του.

Είναι η Chhinnamasta που κόβει μόνη της το κεφάλι της για να πιει το αίμα της το θείο ζευγάρι στην ανώτερη ένωση μαζί της.