Η στροφή εκατομμυρίων ανθρώπων προς τις πιο αντιδραστικές, αυταρχικές και μισαλλόδοξες ιδεολογίες του 21ου αιώνα δεν είναι ούτε τυχαία ούτε απλά αποτέλεσμα οικονομικών δυσχερειών. Είναι μια ψυχολογική αντίδραση απέναντι στην ελευθερία. Το είχε διατυπώσει ξεκάθαρα ο Έριχ Φρομ: Ο άνθρωπος δεν αποζητά μόνο την ελευθερία, αλλά πολλές φορές φοβάται την ευθύνη που τη συνοδεύει και καταφεύγει στην υποταγή.
Η έκσταση της υποταγής: Γιατί οι άνθρωποι αναζητούν δεσπότες
Αν το άτομο βρισκόταν σε πλήρη εγρήγορση, με αυτονομία σκέψης και κριτική ικανότητα, πώς θα μπορούσε να εξηγηθεί η αφοσίωση εκατομμυρίων σε ηγέτες όπως ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Βλαντίμιρ Πούτιν ή ακόμα και οι πιο «μοντέρνες» αυθεντίες όπως ο Μασκ; Ο Φρομ είχε ήδη διατυπώσει τη θεωρία ότι η υποταγή δεν αφορά μόνο προφανείς εξουσίες αλλά και εσωτερικευμένες αρχές, όπως το καθήκον, η συνείδηση, ακόμα και μια αόριστη κοινή γνώμη που λειτουργεί ως αυταρχικός μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου.
Η πιο σκοτεινή αλήθεια είναι πως η υποταγή μπορεί να προκαλεί ηδονή. Υπάρχει μια ανείπωτη, σχεδόν μεταφυσική απόλαυση στη διάλυση του ατόμου μέσα στη μάζα, στο να παραχωρεί κανείς τη βούλησή του σε έναν ηγέτη που υπόσχεται την κατάργηση του άγχους και της αβεβαιότητας. Ο φασισμός, όπως και κάθε αυταρχικό σύστημα, προσφέρει μια λυτρωτική απλότητα: Εσύ δεν χρειάζεται να σκεφτείς. Ο ηγέτης θα σκεφτεί για σένα.
Ο μηχανισμός της προβολής: Εξωτερικοί εχθροί ως ψυχολογικά κατασκευάσματα
Ο Φρομ είχε επίσης αναλύσει την προβολή ως βασικό μηχανισμό άμυνας των ατόμων που στρέφονται προς τον αυταρχισμό. Το αδύναμο εγώ δεν αντέχει την αυτοκριτική, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει την αλήθεια της αποτυχίας ή της ανεπάρκειάς του, και έτσι ψάχνει εξωτερικούς εχθρούς. Οι μετανάστες, οι ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητες, οι επιστήμονες, οι γυναίκες που διεκδικούν ελευθερία- όλοι αυτοί γίνονται οι αποδιοπομπαίοι τράγοι ενός μηχανισμού που μεταθέτει το προσωπικό αίσθημα κατωτερότητας σε εξωτερικές απειλές.
Ο Τραμπ κατάφερε να χτίσει μια ολόκληρη πολιτική καριέρα βασισμένος σε αυτή την προβολή. «Οι Μεξικανοί κλέβουν τις δουλειές σας», «Οι Δημοκρατικοί θέλουν να σας πάρουν τα όπλα», «Οι ελίτ θέλουν να σας καταστρέψουν»- αυτή η ρητορική είναι η πεμπτουσία της ψυχολογικής προβολής.
Ο συλλογικός ναρκισσισμός: Το εγώ ως έθνος, το έθνος ως Θεός
Ο Φρομ είχε επίσης διαγνώσει το φαινόμενο του συλλογικού ναρκισσισμού: η ταύτιση του ατόμου με μια ομάδα που θεωρείται ανώτερη, προκειμένου να καλύψει τη δική του ασημαντότητα. Ο Πούτιν χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή την τεχνική για να διατηρεί την εξουσία του. «Η Ρωσία είναι το τελευταίο προπύργιο του παραδοσιακού κόσμου», «Η Δύση θέλει να μας εξαλείψει», «Ο ρωσικός λαός είναι ανώτερος και εκλεκτός»- όλα αυτά δεν είναι τίποτα άλλο από ναρκισσιστικές φαντασιώσεις που καμουφλάρουν βαθύτερες συλλογικές ανασφάλειες.
Το ίδιο ισχύει και με τον Ίλον Μασκ, αν και σε μια πιο μοντέρνα μορφή: η λατρεία του τεχνολογικού μεσσιανισμού. «Ο Μασκ θα μας πάει στον Άρη», «Ο Μασκ θα μας απελευθερώσει από τις κυβερνήσεις», «Ο Μασκ είναι ο Τόνι Σταρκ της πραγματικής ζωής»—μια νεοφιλελεύθερη εκδοχή του φασιστικού μοντέλου του ηγέτη-σωτήρα.
Ο τρόμος της μοναξιάς: Η υποταγή ως απόδραση
Αν κάτι φοβάται περισσότερο ο άνθρωπος, είναι η μοναξιά. Όπως λέει ο Φρομ, «η θρησκεία και ο εθνικισμός, καθώς και κάθε έθιμο ή δοξασία, όσο γελοία και αν είναι, εφόσον συνδέουν το άτομο με τους άλλους, είναι καταφύγια μπροστά σε ό,τι φοβάται περισσότερο ο άνθρωπος: τη μοναξιά».
Η ακροδεξιά δεν προσφέρει απλώς πολιτικές λύσεις. Προσφέρει κοινότητα, ταυτότητα, συμμετοχή σε κάτι «μεγαλύτερο από τον εαυτό σου». Αυτή είναι η ουσία του εξτρεμισμού: μια απάντηση στην υπαρξιακή απομόνωση του σύγχρονου ανθρώπου, ο οποίος, αντί να επιλέξει την ελευθερία, επιλέγει να βυθιστεί στη συλλογική παράνοια.
Και κάπως έτσι η στροφή προς την ακροδεξιά συνεχίζει να παραμένει μια υπαρξιακή κρίση μεταμφιεσμένη σε πολιτική στάση. Ο άνθρωπος του 21ου αιώνα έχει μπροστά του μια επιλογή: να αποδεχτεί την ελευθερία με όλες τις δυσκολίες της ή να βυθιστεί στη γλυκιά αποχαύνωση της υποταγής. Δυστυχώς η εικόνα μέχρι τώρα δεν είναι πολύ ενθαρρυντική ως
Amor Vincit Omnia 